Конституция туралы сөз болғанда, көпшілігіміздің ойымызға ең алдымен мемлекеттің негізгі заңы, азаматтардың құқықтары мен міндеттері келеді. Алайда Ата Заңның қоғам өміріндегі маңызы мұнымен ғана шектелмейді. Конституция – мемлекеттің жұмыс істеу тәртібін белгілейтін құжат қана емес, әр адамның күнделікті өміріне тікелей қатысы бар құқықтық негіз. Адамның дүниеге келген сәтінен бастап оның белгілі бір құқықтары пайда болады. Өмір сүру, білім алу, еңбек ету, өз пікірін білдіру, заңмен қорғалу – мұның барлығы азаматтың конституциялық құқықтарымен байланысты. Сондықтан Конституцияны түсіну дегеніміз – құрғақ заң нормаларын жаттау емес, ең алдымен өзіңнің қоғамдағы орныңды және заң алдындағы құқықтарыңды білу. Осы тұрғыдан алғанда, жаңа Конституцияның мазмұнын түсіндірудің маңызы ерекше. Себебі кез келген конституциялық өзгеріс ең алдымен мемлекет пен азамат арасындағы құқықтық қатынастардың дамуына ықпал етеді. Ал оның нормаларын қоғамның дұрыс түсінуі – жүргізіліп жатқан өзгерістердің мәнін бағалауға мүмкіндік береді. Бүгінгі қоғамда құқықтық сауаттылықтың маңызы бұрынғыдан да арта түсті. Ақпарат ағыны күшейген заманда адам өзінің құқығын білмесе, кез келген мәселені дұрыс бағалауда қиындыққа тап болуы мүмкін. Қай жағдайда қайда жүгіну керек, қандай құқыққа ие, қандай міндетті орындауы тиіс деген қарапайым сұрақтардың жауабын білу – қазіргі азамат үшін қажетті білімнің бірі. Конституцияның ерекшелігі де осында. Ол азаматқа құқық берумен қатар, жауапкершілікті де жүктейді. Өз құқығын талап ету – заңды білудің бір қыры болса, өзгенің құқығына құрметпен қарау – құқықтық мәдениеттің екінші қыры. Қоғамдағы тұрақтылық пен өзара сыйластық дәл осы екі ұстанымның қатар жүруінен қалыптасады. Мысалы, адамның пікір айту еркіндігі бар. Бірақ бұл еркіндік басқа адамның ар-намысы мен құқықтарын бұзуға негіз болмауы тиіс. Азаматтың заңды мүддесін қорғауға құқығы бар, сонымен бірге ол қолданыстағы заң талаптарын сақтауға міндетті. Яғни Конституциядағы құқық пен жауапкершілік ұғымдары бір-бірінен ажырағысыз. Жаңа Конституцияны қолдау дегеніміз де оның мазмұнын үстірт қабылдау емес, ең алдымен енгізілген нормалардың мәнін түсіну деп ойлаймын. Азамат өзіне қатысты өзгерістердің не үшін қажет екенін білгенде ғана оған саналы көзқарас қалыптасады. Сондықтан Конституцияның әрбір маңызды нормасын халыққа қарапайым, түсінікті тілмен жеткізу – қазіргі ақпараттық жұмыстың басты бағыттарының бірі болуы тиіс. Осы тұрғыдан алғанда, Конституцияны түсіндіру жұмыстарын тек арнайы жиындармен немесе ресми баяндамалармен шектемеудің маңызы зор. Бүгінде адамдар ақпаратты әлеуметтік желілерден, қысқа бейнероликтерден, сараптамалық жазбалардан және түрлі онлайн платформалардан алады. Сондықтан құқықтық мазмұндағы ақпараттың да заманауи әрі түсінікті форматта ұсынылуы қажет. Әсіресе жастар арасында Конституцияның мәнін түсіндіруде нақты өмірлік мысалдардың пайдасы мол. Білім алу құқығы, еңбек ету мүмкіндігі, әлеуметтік кепілдіктер, азаматтың өз пікірін білдіруі немесе заң алдындағы жауапкершілігі – мұның барлығы жастардың бүгінгі және ертеңгі өмірімен тікелей байланысты. Конституцияның қоғам үшін маңызын осылай түсіндіру азаматтардың құқықтық санасын қалыптастыруға ықпал етеді. Заңды білетін адам өз құқығын қорғаумен қатар, өз міндетіне де жауапкершілікпен қарайды. Ал құқықтық мәдениеті жоғары қоғамда заңға деген құрмет те жоғары болады. Тағы бір маңызды мәселе – Конституцияның тек мемлекеттік органдарға қатысты құжат деген түсініктен арылу. Мемлекеттік басқару жүйесінің қағидаттары мен билік институттарының қызметі маңызды болғанымен, Ата Заңның негізгі мәні адамның құқықтары мен бостандықтарын қорғаумен тығыз байланысты.
Қоғам өзгерген сайын азаматтардың құқықтық сауаты мен заңға деген көзқарасы да жаңарып отыруы керек. Осы ретте жаңа Конституцияның мазмұнын көпшілікке түсінікті тілде жеткізу – маңызды міндет. Әр баптың мазмұнын ғана емес, оның азамат пен қоғам үшін қандай мәні бар екенін ашып көрсету қажет. Меніңше, Конституцияға деген құрмет ең алдымен оны оқудан емес, оның мағынасын түсінуден басталады. Ал түсінудің ең қарапайым жолы – өз өмірімізге қатысты құқықтарымыз бен міндеттерімізге назар аудару. Жаңа Конституцияны қолдау – елдің құқықтық дамуына, тұрақтылығына және болашағына жауапкершілікпен қараудың бір көрінісі. Себебі Ата Заңның мәні қағаздағы нормалармен ғана өлшенбейді. Оның шынайы құндылығы – сол нормалардың қоғам өмірінде жүзеге асуымен айқындалады. Бүгін өз құқығын білетін азамат – ертең заңды құрметтейтін азамат. Ал заңды құрметтейтін қоғамда тәртіп, тұрақтылық және өзара жауапкершілік орнығады. Сондықтан Конституция туралы әңгіме тек белгілі бір кезеңде ғана емес, күнделікті қоғамдық өмірдің бір бөлігіне айналуы қажет. Конституция – мемлекеттің ғана емес, әр азаматтың болашағына қатысты құжат. Оны түсіну, құрметтеу және қолдау – елдің тұрақты дамуына ортақ үлес қосу деген сөз.
Ұйғыр аудандық Журналистер клубының мүшесі Перизат Сембекқызы
