Қазақстан йәр көләми бойичә аләмдә тоққузинчи орунда. Биз мәктәп йешидин тартип йәр көләми бойичә Вәтинимизниң дунияда дәсләпки онлиқниң қатарида екәнлигини яхши билимиз. Бирақбу биз билгән онлиқниң пәқәт «бирила» болуп чиқти. Қандақ дәмсиз? Әпсуслинарлиғи, Қазақстан нәшикәшлик, аҗришиш вә яш өсмүрләрниң өзигә-өзи қол селиши (суицид) бойичиму аләмдики дәсләпки онлиққа киридикән.
Шундақ, ахирқи рәсмий мәлуматларға (2024-ж.) асаслансақ, Қазақстан нәшә қоллиниш бойичә ТОП-10 әлниң қатарида туриду. World population Review тәшкилатиниң жүргүзгән тәтқиқат ишлириниң нәтиҗисидә Қазақстан нәшикәшлик көрсәткүчи бойичә сәккизинчи орунға чиққан. Елимиздә униң алдини елиш үчүн атқуруливатқан ишлар чач етәктин. Буниңға бюджеттин бөлүниватқан мәбләғму аз әмәс. Ундақта, биз немишкә дәсләпки онлуққа илинип қалдуқ?! Бу һәрбиримизниң ойлиниши шәрт мәсилә.
Немисини йошуримиз, биздики бүгүнки профилактикилиқ чариләрниң нурғуни пәқәт һөҗҗәт толтирип, иҗтимаий торға чиқириш мәхситидила уюштуруливатиду. Чирайлиқ сүрәткә чүшүп, чирайлиқ видео ясап, астиға қатуруп 4-5 җүмлә йезип қойсақ купайә. Һәқиқий мәнасида униң мәхсәт-маһитийитигә чөкүп, чүшиниватқанлар чамали. Өзимизни алдиған билән, аләмни алдалмаймиздә… Һөҗҗәттә пал-пал, рейтингта «тал-тал» болуп чиқишимизниң асасий сәвәвиму шу.
Президентимиз Қасым-Жомарт Тоқаев хәлиққә йоллиған Мәктүблириниң биридә наркотик содиси вә нәшикәшликкә қарши күрәшкә алаһидә тохтилип: «Бу – милләтниң генетикилиқ фондини аман сақлап қелиш мәсилиси дегән сөз. Биз мошу кәмгичә қанун чарилирини қобул қилдуқ. Бирақ, ениқ нәтиҗигә қол йәткүздуқ дейишкә техи әтигән. Һәрбир дәләтлик қурулум, болупму, һоқуқ қоғдаш органлири нәтиҗидар ишләватиду дәп ейталмаймиз. Наркотик мәсилиси җиддийлашмақта» дегән еди.
Саламәтликни сақлаш министрлигиниң әхбаратиға асалансақ, 2024 жилниң 1-қәһританидики дерәк бойичә, Қазақстанда психоактивлиқ буюмларни қоллиниш зәрдавидин психикилиқ мүҗәз-хулуқ бузулушлири диагнози билән 108 722 адәм динамикилиқ назарәттә екән. Униң ичидә 18 329 адәм нәшихорлиқ билән тизимға елинған десәк, уларниң 91% (16 817) – әрләр, қалғини (1 512) аяллар болуп чиқти. Шуниң билән қатар, униң ичидә 2 734 адәм (бу 15%) –18 вә 29 яш арилиғидики яшлар болса, тизимдики бала вә яш өсмүрләрниң сани – 66гә йетипту. Көрүп турғиниңиздәк, рәсмий орунлардин елинған рәқәмләр көңүлгә қонғидәк әмәс. Шу җүмлидин, Ички ишлар министрлиги нәшикәшликкә қарши күрәш департаменти рәисиниң орунбасари Бақытжан Амирханов ҚҖ Сенатида өткән мәҗлистәелимиздики нәшикәшләрсаниниңон сәккиз миң әмәс, икки йүз миң әтрапида болуши мүмкинкинлигини тәхминлигән. Һәтта бу мәҗлистә мәсилиниң ениқ-қениғиға йетиш үчүн келәчәктә уларниң мәҗбурий һесапқа елиниши мүмкинлигиму ейтилған еди.
Хулләс, биз бу мавзу һәққидә немә билимиз? Нәшә дегинимиз – елимиздә өстүрүш мәнъий қилинған өсүмлүк. Аддий өсүмлүк әмәс, сақ адәмни ағриқ қилидиған, адәмниң өзини-өзи набут қилишиға түрткә болидиған зиянлиқ кокат. Йәнә келип, «наркомания» сөзидики «мания» сөзиму – «есини йоқитиш» дегән мәнани билдүриду. Әгәр қаидисигә тохталсақ, нәшикәшлик дегинимиз – нәшигә патологиялик үгинишниң нәтиҗисидә пәйда болидиған созулма ағриқ.
Нәшә – аста-аста адәмниң мейә вә психикисини бузидиған оға. Бир қетим қолланған адәмдә униңға дегән хумарлиқ пәйда болиду. Униң тәмини бир тартқан адәм қандақла болсун, амалини тепип уни қайта-қайтта қоллинишқа алдирайду. Мейиниң зәхмлиниши вә нерв системисиниң дисфункциясигә бағлиқ ички органларму начарлап, ахири адәм өлүмигә елип келиду. Кокаинлиқ вә башқиму бәзибир нәшиләрни пайдилинидиған адәмләр 4 жилниң ичидә– көп әһвалда жүрәкниң йерилишидин көз жумиду. Морфинни пайдиланғучилар болса,2-3 айдин кейин әқил-һошидин айрилип, хизмәт қилиш қабилийитини йоқитиду. Барлиқ нәшикәшләр саламәтлигиниң еғир проблемилириға учрап, узақ өмүр сүрүш имканийитидин айрилиду. Проблемилар пәқәт саламәтлигидила әмәс, шәхсий һаятидиму байқилишқа башлайду. Уларҗәмийәт үчүн пайдисиз бир адәмгә айлинип қалиду. Ишидин, достлиридин, аилисидин айрилиду. Өз қоли билән өз өмрини набут қилиду. Чүнки уларниң 60 пайиздин көпи нәшә қоллинишниң дәсләпки икки жилида өз-өзигә қол салидикән. Адәттә, саламәтлиги яхшидегән адәмниң өзи нәшини үзлүксиз қолланса, он жилдин артуқ өмүр сүрәлмәйдиғанлиғиму илим йүзидә дәлилләнгән факт.
Нәшикәшлик ағриқ десәк, уни давалашниңму йоли болуши керәк. Амма бу дориханидин бир қанчә дорини сетивелип ичип, оңайла сақийип кетидиған аддий бир ағриқ әмәс. Уларни давалаш билән мәхсус мәркәзләр шуғуллиниду. Адәттә нәшигә хумар болғучиларниң нурғуни дөләтлик медицинилиқ мәркәзләргә бериштин қорқидиған көрүниду. Улар көпинчә йәккә клиникиларни издәйдикән. Йәккә мәркәзләрдә нәшә қолланған адәмни давалашқа бир айда йоқ дегәндә 500 миң тәңгә хираҗәт һаҗәтмиш. Һә, дөләтлик мәркәзләрдә давалиниш буниңдин әрзән тохтайдиған көрүниду. Қисқиси, нәшихорниң қелиплиқ һаятқа қайтип, сақийип чиқиши үчүн үч айдәк вақит тәләп қилинидикән. Йәнә бир тәкитләп кетидиған йери, давалаш мәркәзлириниң һечбири бемарниң 100 паийз сақийип чиқидиғанлиғиға капаләтлик қилалмайду. Нәшигә хумар адәмләр билән ишләйдиған мутәхәссисләрниң ейтишичә, даваланғучилириниң тәхминән 20-30 пайизи давалаш мәркизигә қайтип келидикән. Буниңдин уларниң өзи сағлам һаят тәрзини сақлашни халлимайду вә дохтур-наркологларниң ейтқан әқил-несиһитини қулиғиға қистирмайду дегән хуласигә келимиз.
Һәркимгә өмүр пәқәт бирла қетим берилиду. Уни қандақ яшаш һәрбиримизниң өз әркидә, әлвәттә. Амма бир дәмлик ләззәтни дәп бир өмүрлүк азап тартиш– әң чоң хаталиқ!
Бүгүнки аләмшумул мәсилиниң биригә айланған ушбу хәтәрлик ағриқ бүгүн-ахшам пәйда болғини йоқ. Нәшә бизниң заминимизғичә болған 2700 жиллири Хитайда пайдилинилған дегән дерәкләр бар. Геродотниң әмгәклиридә униң Египетта дора ретидә вә диний мәрасимларни өткүзүштә ишлитилгәнлиги йезилған. Ибн Сина дәсләпки қетим нәшиниң зиянлиғини дәлилләп көрсәтти. Шундин бери униң зиянлиғи тоғрилиқ тохтимай ейтилип, йезилип келиватсиму. Та мошу күнгичә уни түп-томуридин йоқ қилиш мүмкин болмиди. Нәшигә қарши күрәш ХХ әсирниң бешидин башлинип, мәхсус һөҗҗәтләр билән бәкитилди. 1946-жили болса, нәшигә қарши күрәшни назарәт қилиш Бирләшкән Милләтләр Тәшкилатиниң һозуриға берилди. Аталмиш тәшкилатниң буниңдин төрт жил илгири бәргән мәлуматида, ахирқи он жилда нәшигә хумар адәмләр саниниң 22%ға өскәнлиги, аләмдә тәхминән 275 миллион нәшикәш адәмниң барлиғи ейтилған. Шундақла, жилда нәшидин 500 миңдин ошуқ адәмниң көз жумидиғанлиғи агаһландурулған.
Илавә:
Тамака, нәшә, ичимлик… Аләмдики пайдиси йоқ, зийини әң көп товарлар. Баһасичу техи?! Тамака чекиш, нәшә пайдилиниш яки болсима ичимлик истимал қилиш – инсанниң өзини өзи өлүмгә иштирип беришиниң бәлгүлири. Қопал тилда ейтқанда, өзәңгә өзәң гөр қезиш билән баравәр иш. «Бир қетим көрәй, кейин йолимаймән» дегән ой билән бир өмүрлүк пушайманға қеливатқанлар қанчә?.. Әң ямини, уларниң саниниң жилдин-жилға көпийиватқанлиғидур. Болупму, он гүлиниң бири ечилмиған яшларниңму өмүрниң қизиғини көрмәй қийниливатқанлиғи җениңға патиду. Бу пәқәт ағриқ адәм күришидиған ағриқ әмәс, бәлки һәммимиз тәң қарши туришимиз керәк җәмийәтлик проблема. Униң алдини елиш – һәммимизниң ортақ вәзиписи.
Хуласиләп кәлгәндә, Қазақстанни нәшикәшләр көрсәткүчидики ТОП-10 дөләтниң қатаридин чиқиришқа бирликтә күч чиқирмисақ болмайду. Сәвәви Адаләтлик Қазақстанда зиянлиқ адәтләргә йол қоюлмаслиғи керәк. Бу елимизниң тәрәққиятиға тосалғу болуватқан вә болидиған муһим һәм мурәккәп мәсилидур.
Сабирәм ӘНВӘРОВА
