Кейде бір елдің мәдениетін тану үшін оның тарихын ұзақ зерттеп, қалың кітаптарды ақтарудың қажеті жоқ. Сол елдің көшесіне шығып, қоғамдық көлігіне мініп, саябағында бірер сағат серуендеп көрудің өзі жеткілікті. Адамдардың кезекке қалай тұратынына, көшеде өзін қалай ұстайтынына, қоқысты қайда тастайтынына, жолдан қалай өтетініне, үлкенге қалай құрмет көрсететініне назар аударсаңыз, қоғамның ішкі мәдениетін аңғаруға болады.
Өйткені мәдениет мерекеде айтылатын әдемі сөз немесе сахнада көрсетілетін көрініс емес. Ол адамның күнделікті өмірдегі әрекеті. Ал қоғамдық тәртіп сол мәдениеттің көзге көрінетін өлшемі. Біз қоғамдық тәртіп мәселесін көбіне заң бұзылған кезде ғана еске аламыз. Біреу жол ережесін бұзса, қоғамдық орында тыныштық сақтамаса, төбелессе немесе бөтеннің мүлкіне зиян келтірсе, «Тәртіп қайда?» деп алаңдаймыз. Әрине, заң бұзылған жерде мемлекет тиісті шара қолдануы керек. Бұл құқық қорғау органдарының міндеті. Алайда қоғамдық тәртіпті тек полицияның бақылауы немесе айыппұл арқылы қамтамасыз ету мүмкін емес. Себебі тәртіптің берік негізі адамның өз санасы.
Адам жолда полиция тұрған кезде ғана ережені сақтаса, бұл сыртқы бақылауға тәуелді тәртіп. Қоқысты камера тұрған жерде ғана жәшікке тастаса, бұл әлі қалыптаспаған мәдениеттің белгісі. Ал ешкім бақылап тұрмаса да дұрыс әрекет етсе, ортақ дүниені бүлдірмесе, өзгенің тыныштығын ойласа, сол кезде тәртіп адамның ішкі ұстанымына айналады. Сондықтан қоғамдық тәртіпті қалыптастыруда заң мен жауапкершілік қаншалықты маңызды болса, тәрбие мен сана да соншалықты қажет.
Бұл тұрғыдан алғанда, әр елдің тәжірибесі әртүрлі болғанымен, түйіні бір жерге тоғысады. Мәселен, Жапонияда қоғамдық тәртіп күнделікті өмірдегі қарапайым әдеттерден көрінеді. Қоғамдық көлікте өзгеге кедергі келтірмеу, кезекті сақтау, ортақ кеңістікті таза ұстау сияқты әрекеттер қоғамдық норманың бір бөлігіне айналған. Әрине, бұл елде тәртіп бұзушылық мүлде жоқ деуге болмайды. Бірақ қоғамдық жауапкершіліктің күнделікті әдетке айналуы маңызды. Ал Сингапур қоғамдық тәртіпті заң талаптары мен қатаң жауапкершілік арқылы қамтамасыз етуімен ерекшеленеді. Қоғамдық тазалыққа қатысты талаптар нақты белгіленіп, оларды бұзғандарға айыппұл және кейбір жағдайларда түзету шаралары қарастырылған.
Екі елдің тәсілі әртүрлі болғанымен, бұл тәжірибелер бір нәрсені көрсетеді: қоғамдық тәртіп үшін әрі заң, әрі сана қажет. Заң тәртіптің шекарасын белгілейді, ал сана сол тәртіпті адамның ішкі әдетіне айналдырады. Біздің қоғам үшін де бұл мәселе маңызды.
Соңғы жылдары елді мекендерді абаттандыруға, аулаларды көркейтуге, саябақтар мен балалар алаңдарын жаңартуға көп көңіл бөлініп келеді. Жаңа орындықтар қойылып, ойын алаңдары салынып, қабырғалар жөнделіп, қоғамдық кеңістіктер жаңарып жатыр. Бірақ кейде осы игіліктердің қадірін ұзақ сақтай алмай жататынымыз өкінішті. Жаңадан қойылған орындыққа жазу жазылады. Балалар алаңындағы құрал бүлінеді. Тазаланған аулаға қайтадан қоқыс тасталады. Жөнделген қабырғаға әлдекім өз жазуын қалдырады. Мұндай кезде әдетте «Мұны кім істеді?» деген сұрақ қоямыз. Бірақ одан бұрын «Неге біз ортақ дүниені өз дүниеміздей қорғамаймыз?» деген сұраққа жауап іздеуіміз керек. Өйткені мәселе тек қаржыда емес. Мемлекет бүлінген орындықты қайта жөндей алады, балалар алаңын қайта қалпына келтіреді, көшені қайта тазалайды. Бірақ адамның бойындағы ортақ мүлікке деген жауапкершілікті оның орнына ешкім қалыптастыра алмайды.
Бір орындықты қайта-қайта жөндеуге болады. Бірақ оны сындырмау мәдениеті қалыптаспаса, мәселе бәрібір қайталана береді. Осы жерде қоғамдық тәртіптің мәні тереңдей түседі. Ол тек қылмыс пен құқық бұзушылықтың алдын алу емес, адамның ортақ кеңістікке деген көзқарасы.
Қоғамдық мәдениет үлкен істерден емес, күнделікті қарапайым әрекеттерден қалыптасады. Кезекті бұзбау, қоқысты белгіленген жерге тастау, бағдаршамға бағыну, қоғамдық көлікте өзгеге кедергі келтірмеу, қарт адамға орын беру, балалар алаңын бүлдірмеу, мұның бәрі қоғамға деген құрметтің көрінісі. Бұлардың ешқайсысы үлкен ерлік емес. Бірақ қоғамның жалпы мәдениеті осындай ұсақ әдеттердің жиынтығынан құралады. Сондықтан қоғамдық тәртіпті қалыптастыруды тек құқық қорғау органдарына жүктеп қоюға болмайды. Мемлекет заңның орындалуын қамтамасыз етеді. Құқық қорғау органдары тәртіпті бақылайды. Ал отбасы мен мектеп баланың бойына жауапкершілік пен өзгені құрметтеу қасиетін сіңіреді. Азамат болса, осы талаптарды күнделікті әрекетімен бекітеді.
Ең бастысы – тәртіпті біреуден талап етуден бұрын, оны өзімізден бастау. Өйткені адам жалғыз қалғанда да тәртіп сақтаса, ешкім көрмесе де қоқысын жерге тастамаса, бақылаушы болмаса да заңға бағынса, ортақ дүниеге ұқыпты қараса, қоғамда шынайы мәдениет қалыптасады. Қоғамдық тәртіптің түпкі мәні де осында.
Тәртіп – сырттан таңылатын талап қана емес, адамның ішкі мәдениетінің көрінісі. Ал ішкі мәдениеті қалыптасқан азаматтар көбейген жерде қоғамдық тәртіп те орнығады. Сондықтан таза көше мен бүтін орындықты, қауіпсіз жол мен тыныш ауланы тек мемлекеттен күтпей, олардың әрқайсысына өзіміздің де жауапты екенімізді сезінетін уақыт келді. Қоғам өзгереді десек, алдымен өз әрекетімізге назар аударайық. Өйткені қоғамдық тәртіп көшеден басталғанымен, оның бастауы – адамның санасында.
С. БАЗАРҚҰЛОВА
