Конституция туралы айтқанда, көбіміз ең алдымен адамның құқықтары мен бостандықтарын ойлаймыз. Бұл – заңдылық. Алайда Конституцияның мәні тек өз құқығыңды білумен шектелмейді. Құқық бар жерде жауапкершілік те қатар жүреді. Сондықтан жаңа Конституцияны түсіну дегеніміз – өз мүмкіндіктерімізді ғана емес, қоғам алдындағы міндетімізді де терең ұғыну деп ойлаймын. 2026 жылы қабылданған жаңа Конституция еліміздің құқықтық дамуына жаңа бағдар қалыптастырды. Оның мазмұнында адам мен азаматтың құқықтары мен бостандықтарын қорғау, заң үстемдігін қамтамасыз ету, қоғамдық тұрақтылық пен өзара жауапкершілікті нығайтуға бағытталған маңызды қағидаттар қамтылған. Меніңше, Конституцияның күнделікті өмірдегі маңызын түсіндіру үшін оның әр бабын жаттап алудың қажеті жоқ. Ең маңыздысы – онда бекітілген қағидаттардың біздің өмірімізбен тікелей байланысты екенін түсіну. Мәселен, әр азаматтың заң алдында тең болуы – қоғамдағы әділдіктің негізгі шарттарының бірі. Адам өзінің құқығын қорғауға құқылы, бірақ сол уақытта басқа адамның құқығы мен бостандығын құрметтеуге де міндетті. Бір адамның еркіндігі екінші адамның құқығына зиян келтірмеуі тиіс. Бұл – өркениетті қоғамның қарапайым, бірақ маңызды қағидасы. Заң мен тәртіп те осындай жауапкершіліктен басталады. Көшедегі тәртіпті сақтау, қоғамдық орындарды таза ұстау, жол қозғалысы ережесін орындау, өзгенің мүлкіне құрметпен қарау, жалған ақпарат таратпау – мұның бәрі қоғам мүшесінің азаматтық мәдениетін көрсетеді. Кейде заң талаптарын тек мемлекеттік органдар орындауы тиіс деген түсінік қалыптасады. Шын мәнінде, заң үстемдігі бүкіл қоғамға ортақ ұстаным болуы керек. Мемлекет өз міндетін орындағаны сияқты, азамат та өзінің заң алдындағы жауапкершілігін сезінуі қажет. Бұл мәселенің тәрбиелік мәні де ерекше. Аналар кеңесінің мүшесі ретінде мен қоғамдағы құқықтық мәдениетті қалыптастыру ең алдымен отбасынан басталады деп есептеймін. Бала үлкендердің іс-әрекетіне қарап өседі. Егер ата-ана заңды құрметтеп, өзгенің құқығына сыйластықпен қараса, бала да осы ұстанымды бойына сіңіреді. Бүгінгі бала – ертеңгі азамат. Сондықтан оған «құқығың бар» деп қана түсіндіру жеткіліксіз. «Сенің құқығың сияқты, басқа адамның да құқығы бар» деген түсінікті қалыптастыру маңызды. Осылайша бала еркіндік пен жауапкершіліктің өзара байланысты екенін түсінеді. Жаңа Конституцияның мазмұнын қоғамға түсіндіру кезінде де осы мәселе назарда болғаны жөн. Конституцияны тек мемлекеттік құрылымның негізін айқындайтын құжат ретінде емес, күнделікті өміріміздегі құқықтық бағдар ретінде қабылдауымыз қажет. Әсіресе қазіргі ақпараттық заманда азаматтың құқықтық сауаты өте маңызды. Әлеуметтік желіде кез келген ақпаратты тарату, біреудің ар-намысына тиетін пікір жазу, расталмаған мәліметке сену сияқты әрекеттердің салдары болуы мүмкін. Сондықтан құқықтық сауаттылық – тек заңгерлерге немесе мемлекеттік қызметшілерге қажетті білім емес, әр азаматқа қажет өмірлік дағды. Қоғамның тұрақтылығы тек заңдардың сапасына байланысты емес. Ол азаматтардың заңды қаншалықты құрметтейтініне де байланысты. Әр адам өзінен бастап жауапкершілік танытса, қоғамдық орта да өзгереді.
Біздің ауданда да қоғамдық келісім, өзара сыйластық және тәртіпті сақтау бағытында түрлі жұмыстар жүргізіліп келеді. Әртүрлі жастағы адамдардың, жастардың, ата-аналардың және аға буын өкілдерінің құқықтық мәдениетін арттыру – ортақ міндет. Аналар кеңесі үшін бұл бағыттың маңызы зор. Себебі ана тек отбасының берекесін сақтаушы емес, қоғамдағы тәрбиелік құндылықтарды қалыптастыруға ықпал ететін тұлға. Баланың бойына адалдықты, әділдікті, жауапкершілікті, үлкенді құрметтеуді және өзгенің құқығына қол сұқпауды үйрету – ел болашағына жасалған маңызды үлес. Конституцияны құрметтеу – оның мәтінін ғана құрметтеу емес. Оның негізгі қағидаттарын күнделікті өмірде ұстану. Заңды сақтау, өз құқығыңды білу, өзгенің құқығын сыйлау және қоғам алдындағы жауапкершілікті сезіну – осының барлығы Конституцияға деген құрметтің нақты көрінісі. Сондықтан жаңа Конституцияның мәнін түсіндіру әр азаматтың санасына «менің құқығым» деген ұғыммен қатар «менің жауапкершілігім» деген түсінікті де орнықтыруы қажет. Құқықтық мәдениеті жоғары, заңды құрметтейтін және өз міндетін адал орындайтын азаматтар көбейген сайын қоғам да орнықты бола түседі. Ал мұндай қоғамның негізі отбасындағы тәрбиеден, үлкендердің өнегесінен және әр адамның өзінен басталады. Конституция – біздің құқықтарымызды қорғайтын құжат қана емес, ел алдындағы жауапкершілігімізді айқындайтын ортақ негіз. Оны білу – өзіңді құрметтеу болса, оны сақтау – қоғамды құрметтеу.
Ұйғыр аудандық Аналар кеңесінің мүшесі Абдимусаева Балауса Маратқызы
