Мабада һәрбиримизниң қолидин тепилидиған янфонимизниң қувити азайса, барлиқ ишимизни чәткә сирип қоюп, уни қувәтләшкә қоюшқа алдираймиз. Чүнки янфонимизниң қувити түгисә, худди һаятимиз тохтап қалғандәк, немә қиларимизни билмәй қалимиз. Ойлап қарисақ, қолимиздики техникиниңму дурус ишлиши үчүн униға бәлгүлүк бир вақитқа дәмелиш беришимиз һаҗәткән. Бирақ өзимизгә кәлгәндә биз бу қаидигә әмәл қилип кәтмәймиз. Немишкә десиңиз, һазир һәрхил сәвәпләргә бола нурғунлиған адәмләрниң уйқа режими бузулған. Болупму өзини қийнап, түн йеримиғичә ухлимай жүрүшни адәткә айландурған яшларниң сани өсмәктә…
Һазир вақит тез өтидиған болдиму яки биз һечнемигә үлгирәлмәйдиған болдуқму, иш қилип, таңниң қандақ етип күнниң қандақ патқанлиғини сәзмәй қеливатимиз. Шуниңдин болса керәк, күндилик тирикчиликтин чарчап, өйгә кәлгинимиздә, өзимизгә бәкирәк көңүл бөлгимиз келиду. Иштин қолимиз бошиғанда, аилимиз билән вақит өткүзүмиз, достлиримиз билән учришимиз, кино көримиз, китап оқуймиз, иҗтимаий тор бәтлирини ақтуруп, бир-биримизниң һаятидики йеңилиқлардин хәвәрдар болимиз. Буниң үчүн нурғунимиз күнимизниң әң ахирқи бөлүгини сәрип қилишқа мәҗбур. Чүнки күндүзи һәммимиз алдираш. Кәчтики җим-җитлиқ бизгә берилгән чоң пурсәт кәби. Мана шундақ атқурулмай қалған ишларниң йүзидин мәйли қанчә чарчап турсақму, өз-өзимизни қийнап, ухлашқа бәк кәч ятимиз. Қувити түгигән мейимизниң қолумиздики «янфонимиздәк» әтивари йоқ. Түн йеримида ухлап, әтиси һечнемигә хуштимиз йоқ ойғинимиз. Шундақ қилип,дәмелип үлгәрмигән бешимиз билән хизмәткә берип, күни бойи өйгә қайтидиған пәйтни күтимиз. Әң ямини, хаталиғимизни қанчә яхши чүшинип турсақму, һамини вақтида ухлашқа тәлпүнмәймиз. Мана бу бүгүнки җәмийитимиздә яшаватқан инсанларниң һаятида қайтилиниватқан процесс.
Әмәлиятта, биз анчә етибар берип кәтмәйдиған уйқисизлиқ һаятимизға чоң хәвп-хәтәр елип келиду. Униң ақивети пәқәт чарчаш, һорунлуқ вә һалсизлиқ биләнла чәкләнмәйду. Уйқа режиминиң бузулуши – көплигән ағриқларниң башлинишиға йол ачиду.Илмий тилда ейтқанда, инсомния – энергияниң төвәнлиши, зеһнимизниң бузулиши, стресс вә иммунлиқ системимизниң һалсизлинишиға түрткә болиду.
Биринчидин, бу жүрәк-томур, эндокринлиқ, иммунлиқ вә нерв системилиримизға тәсир қилиду. Қатаридин бир нәччә тәвлик дурус ухлимаслиқ қандики қәнт мөлчәрини бузуп, артуқ тамақлинишқа түрткә болиду. Нәтиҗидә семизлиқ пәйда болуп, тенимиз тез салмақ қошушқа башлайду. Ениғирақ ейтқанда, әгәр кәчтә 7 сааттин аз ухлисиңиз, сиздики иштиһани теҗәшкәҗавап беридиған лептин гормони төвәнләп, иштиһани ачидиған грелин гормони көпийиду. Шуниң билән биллә, уйқиниң қанмаслиғи стресс гормони дәп атилидиған кортизол секрециясиниң өсүшигиму тәсирқилиду. Мошуниң һәммиси тәндики артуқ салмақни пәйда қилип, адәмләрни сағлам һаят тәрзидин жирақлитиду.
Диабет билән ағрийдиған, қан қисими жуқури адәмләр үчүн –уйқа режимини сақлаш бәк муһим. Сәвәви уйқиниң тапчиллиғи қан қисиминиң жуқурулишиға, жүрәк ағриқлириниң күчишийишигә (инсульт) иқбал қилиду. Француз миллий саламәтлик институтиниң кардиологлири уйқиси дурус адәмләрдә жүрәк ағриғи вә инсульт хәвпиниң 74 пайизға төвән болидиғанлиғини ениқлиған. Демәк, дурус уйқа узақ өмүр сүрүшимизниң капалитидур.
Башта тәкитлигимиздәк, әгәр уйқа бузулса, ички әзалиримизниң хизмитиму бузулуп, иммунитетимиз төвәнләйду. Әгәр киши узақ вақит бойи дурус ухлимиса, униң туму-пушқақ вә шуниңға охшаш вируслиқ ағриқларни жуқурувелиш еһтималлиғи адәттикидин жуқури болиду. Мундақ адәмләр депрессиягиму тез чүшиду. Тез аччиғи келидиған, һаяттики кичик қийинчилиқларға бәрдашлиқ берәлмәйдиған, чидамсиз, териккәк болуп кетиду. Болупму бу хисләтләр уйқисини телефонға алмаштурған балиларда, яшларда көп байқилиду. Иш яминиға айланса, мүҗәз-хулуқтики кәскин өзгиришләр адәмни суицидқа апириши мүмкин.
М.В.Ломоносов намидики Москва хәлиқара университети уйқа медициниси мәркизиниң йетәкчиси вә Европилиқ уйқа тәтқиқатчилири җәмийитиниң эксперти Александр Калинкин: «Адәм сусиз – 18 күн, тамақсиз – 72 күн, һә уйқисиз – 7 күнла өмүр сүрәләйду» дегән екән. Ваһаләнки, бу саһада жүргүзүлгән тәтқиқатлар интайин көп. Мәсилән, әгәр сиз 5 саат (яки униңдинму аз) ухлисиңиз, сиздики өлүм хәвпиниң 15 пайизға өсидиғанлиғи илим йүзидә дәлилләнгән. Йәни, кечиси уйқиңиз қанчә қисқа болса, һаятиңизму шундақ қисқа болуши мүмкин. Униң үстигә, бу пәқәт сизниңла әмәс, сизгә тамамән мунасивити йоқ бегуна адәмләрниң һаяти үчүнму хәтәрлик. Чүнки уйқиси қанмиған адәмләрниң рульға олтириши йол һалакитиниң йүз беришигә түрткә болуватқан асасий амилларниң бири һесаплиниду.
Илавә:
Қараңғуда янфонимизниң экранидин чиқидиған йоруқ мейимизгә «техи күндүзи» дегән сигнални беридикән. Шуниң ақиветидин уйқа гормони мелатонинниң бөлүнүши азийип, вақитниң қандақ тез өткинини туймай қалидиған охшаймиз. Шуңа ухлаштин авал янфонимизни өзимиздин жирақ қоюп, һәр күни бәлгүләнгән бир вақитта ухлашни адәткә айландурғинимиз тоғра. Әгәр сиз кечиси тәсликтә ухлайдиған болсиңиз, мүмкин қәдәр күндүзи ухлимаслиққа, кәчкә йеқин қәһвә вә энергетикилиқ ичимликләрни ичмәсликкә тиришиң. Мейиңизни артуқ ойлардин тазилап, түндә уни чоқум 7-8 саатқа «қувәтләшкә қоюң». Һәқиқити шуки, өчкән телефонни токқа тиқсақ қайта ишләйду. Амма өлгән адәмни мәңгүлүк уйқисидин ойғитиш мүмкин әмәс…
Сабирәм ӘНВӘРОВА
