Жыл сайын 4 маусымда Қазақстанда Мемлекеттік рәміздер күні аталып өтеді. Бұл күні еліміздің түкпір-түкпірінде көк байрақ желбіреп, салтанатты жиындар ұйымдастырылып, Мемлекеттік Әнұран асқақтай шырқалады. Бір қарағанда бұл қалыптасқан дәстүр, жыл сайын қайталанатын мерекелік шара сияқты көрінуі мүмкін. Алайда осы күннің мәніне тереңірек үңілсек, оның астарында тұтас бір халықтың тарихы, азаттыққа деген ұмтылысы, ұлттық рухы мен мемлекет құру жолындағы сан ғасырлық күресі жатқанын аңғарамыз.
Шындығында, Мемлекеттік рәміздер күні – Ту, Елтаңба және Әнұранды дәріптейтін мереке ғана емес. Бұл – тәуелсіздіктің бағасын бағамдайтын, мемлекеттіліктің мәнін ұғындыратын, ұлттың тарихи жадын жаңғыртатын ерекше күн. Өйткені кез келген мемлекеттің шекарасы, заңы, астанасы болуы мүмкін. Бірақ оны әлемге танытып, азаматтарын ортақ мақсат пен ортақ мүдде төңірегіне топтастыратын айрықша белгілері болады. Ол – мемлекеттік рәміздер.
Рәміздер – мемлекеттің сыртқы келбеті ғана емес, оның ішкі болмысы мен рухани келбетін танытатын құндылықтар. Олар халықтың өткені мен бүгінін байланыстырып, болашаққа бастайтын тарихи көпір іспетті.
Тарихшылардың айтуынша, мемлекеттердің пайда болуымен бірге олардың рәміздері де қалыптаса бастаған. Ежелгі Мысыр перғауындарының таңбалары, Рим империясының қырандары, түркі қағандарының байрақтары, ортағасырлық хандықтардың мөрлері – мұның барлығы белгілі бір мемлекеттің тәуелсіздігін, билігін және ерекшелігін білдіретін нышандар болған. Өйткені рәміз – елдің кім екенін, қандай құндылықтарды ұстанатынын көрсететін айна. Ол мемлекеттің тарихын ғана емес, халықтың дүниетанымын да бейнелейді. Қазақ халқы да мұндай ұғымнан ешқашан алыс болған емес. Бүгінгі көк байрағымыздың тарихы 1992 жылдан басталмайды. Оның рухани тамыры сонау түркі дәуіріне, одан әрі сақтар заманындағы елдік ұғымдарға дейін жалғасып жатыр.
Көне түркілер көк түсті қасиетті санаған. Олар үшін көк аспан мәңгіліктің, тазалықтың және еркіндіктің белгісі болды. Сондықтан тарихшылар қазіргі Қазақстан Туындағы көгілдір түсті түркі өркениетінің рухани мұрасымен сабақтастырады. Қазақ хандығы кезеңінде де ту ерекше маңызға ие болды. Байрақ елдіктің ғана емес, жауынгерлік рухтың символы саналды. Әскердің алдында ту көтеріліп жүрді. Батырлар байрақты құлатпау үшін жанын беруге дайын болды. Өйткені ту құлау – ел рухының әлсіреуімен тең қабылданды. Сондықтан халық арасында «Туы жығылған елдің рухы жығылады» деген түсінік қалыптасты. Бұл сөздің астарында ұлттың еркіндікке деген көзқарасы мен мемлекетке деген құрметі жатыр. Абылай ханның ақ туы, Кенесары ханның байрағы туралы деректердің бүгінгі күнге дейін жетуі де тегін емес. Себебі қазақ үшін ту мемлекеттің ғана емес, намыстың, жігердің және азаттық рухының белгісі болды.
Белгілі жазушы, мемлекет қайраткері Әбіш Кекілбайұлы: «Тәуелсіздік – ата-бабаның ұрпаққа қалдырған ең ұлы аманаты» деген болатын. Сол аманаттың нақты көрінісін бүгінде мемлекеттік рәміздерден көреміз. Өйткені олар тәуелсіздіктің заң жүзіндегі ғана емес, рухани тұрғыдағы көрінісі.
Әлем тарихына көз жүгіртсек, бодандыққа түскен халықтардың ең алдымен мемлекеттік нышандарынан айырылғанын байқаймыз. Өйткені халықтың рухын әлсірету үшін оның тарихи жадын әлсірету қажет. Ал тарихи жадтың маңызды бөлігі – рәміздер.
Қазақ халқы да мұндай кезеңдерді бастан өткерді. Патшалық Ресей тұсында хандық билік жойылды. Кейін кеңестік жүйе орнап, ұлттық мемлекеттілік белгілері өзгерді. Әрине, Қазақстанның өз Туы мен Елтаңбасы болды. Алайда олардың мазмұны ұлттық дүниетанымнан гөрі кеңестік идеологияны бейнеледі. Сондықтан тәуелсіздік жарияланғаннан кейінгі маңызды міндеттердің бірі ұлттық мемлекеттіліктің рәміздерін жасау болды. Бұл кездейсоқ қабылданған шешім емес еді.
1992 жылы бүкіл ел болып жаңа Ту мен Елтаңба жобаларын талқылаған кезде қоғамда ерекше рухани серпіліс байқалды. Мыңдаған азамат байқауға қатысып, тәуелсіз Қазақстанның келбеті қандай болу керектігі жөнінде ой қозғады. Бұл ұлттық сананың жаңғыруының айқын көрінісі болатын. Сол жылдың 4 маусымында Қазақстан Республикасының Мемлекеттік Туы мен Елтаңбасы ресми түрде бекітілді. Бұл күн ел тарихындағы ерекше белестердің біріне айналды.
Ту авторы Шәкен Ниязбеков кейін берген сұхбаттарының бірінде: «Мен Туда қазақ халқының жан дүниесін көрсетуге тырыстым» деген болатын.
Тудағы әрбір элементтің өзіндік мәні бар. Көгілдір түс – бейбітшілік пен бірліктің белгісі. Күн – өмір мен жасампаздықтың нышаны. Қыран – еркіндік пен биік мұраттың символы. Ал ұлттық өрнек халқымыздың мәдени мұрасы мен тарихи сабақтастығын білдіреді.
Сол сияқты Елтаңбаның да әрбір бөлшегі терең мазмұнға ие. Оның авторлары Жандарбек Мәлібеков пен Шот-Аман Уәлиханов елтаңбаның қақ ортасына шаңырақты орналастырды. Бұл шешімнің өзі қазақ дүниетанымын айқын көрсетеді. Көптеген мемлекет өз елтаңбаларында әскери күшті, билікті немесе үстемдікті бейнелейтін белгілерді қолданған. Ал Қазақстан ортақ шаңырақты таңдады. Бұл туралы Жандарбек Мәлібеков: «Шаңырақ – біздің ортақ үйіміз Қазақстанның бейнесі» деген болатын.
Шынында да, шаңырақтың астында түрлі ұлт пен ұлыс өкілдері өмір сүріп жатыр. Сондықтан Елтаңбадағы шаңырақ бейнесі ел бірлігінің, татулық пен келісімнің символына айналды. Егер Ту мен Елтаңба мемлекеттің көзге көрінетін келбеті болса, Әнұран оның жан дүниесі деуге болады.
Қазіргі Әнұранның негізіне алынған «Менің Қазақстаным» әні халық арасында бұрыннан кең таралған шығарма еді. Композитор Шәмші Қалдаяқов пен ақын Жұмекен Нәжімеденов жазған бұл ән тәуелсіздік жылдарында жаңа мазмұнға ие болып, мемлекеттік мәртебеге көтерілді. Әнұран орындалған кезде адамдардың ерекше толқуының сыры да осында жатыр. Өйткені ол ресми шығарма ғана емес, халықтың жүрегінен шыққан ән.
Әлемдік тәжірибе де мемлекеттік рәміздердің маңызын дәлелдейді. Көптеген елде ұлттық рәміздерге құрмет көрсету азаматтық тәрбиенің маңызды бөлігі саналады. Себебі рәміздер адамдардың ұлтына, тіліне, әлеуеметтік жағдайына немесе көзқарасына қарамастан бір мемлекет төңірегіне біріктіреді. Қазақстан үшін бұл ерекше маңызды. Өйткені біздің еліміз – тағдырлары тоғысқан көптеген этностың ортақ шаңырағы. Осындай қоғамды біріктіретін басты құндылықтардың бірі – мемлекеттік рәміздер.
Алаш арысы Ахмет Байтұрсынұлының: «Ел бүгіншіл, менікі ертең үшін» деген қанатты сөзі бар. Бүгінгі ұрпақ мемлекеттік рәміздердің мәнін терең түсінгенде ғана тәуелсіздіктің шынайы құнын сезіне алады. Өйткені Ту – жай ғана мата, Елтаңба – жай ғана сурет, Әнұран – жай ғана ән емес. Олар – ғасырлар бойғы күрестің, халық арманының, ұлт үмітінің және тарихи жеңістің көрінісі. Сондықтан Мемлекеттік рәміздер күні – мерекелік дата ғана емес, тәуелсіздіктің қадірін бағалайтын, елдік сананы жаңғыртатын, мемлекеттіліктің мәнін ұғындыратын күн.
Көк байрағымыз көкте желбіреген сайын біз оның артында тұрған тарихты ұмытпауымыз керек. Елтаңбамызға қараған сайын бірліктің қадірін сезінуге тиіспіз. Әнұран шырқалған сайын тәуелсіздіктің бағасын жүрекпен ұғынуымыз керек. Өйткені мемлекеттік рәміздер – тәуелсіздіктің тірі шежіресі. Ал сол шежірені қастерлеген халықтың болашағы баянды, келешегі кемел болмақ.
С. БАЗАРҚҰЛОВА
