«Алмута шәһиридә антистресс оюнчиғи (сквиш) билән ойниған йәттә яшлиқ қиз зәрдап чәкти. Сквиш (силикондин ясалған, созулидиған оюнчуқ түри) оюнчиғи йерилип кетип, униң ичидики гельға охшаш бәлгүсиз суюқлуқ қизниң терисини көйдүрүвәтти». Бу йеңилиқ җәмийитимиздә резонанс һасил қилди. Сәвәвимундақ оюнчуқларни һазир балиси бар һәрбир өйдин тепишқа болиду. Гөдәкләрниңла әмәс, чоңларниңму һәвисини кәлтүридиған һәрхил шәкилдики антистресс оюнчуқларниң содиси раса қизиватқан бүгүнки пәйттә йүз бәргән ушбу вақиә һәммимизни бираз чөчүтүп қойди.
Хаватирилинишимизму орунлуқ. Чүнки дәссигән йериңдин тепилидиған мундақ оюнчуқларниң сүпити һәқиқәтән гуман пәйда қилиду.«Теши пал-пал, ичи тал-тал» оюнчуқларниң немидин ясалғанлиғиға етибар берип кәтмәймиз.«Поп-ит», «Симпл-димпл», «спиннер», «лапка», «лизун», «сквиш», «слайм» вә һаказилар. Бу сөзләр кичик балиси бар ата-аниларға яхши тонуш дәп ойлаймән. Намиму, көрүнүшиму ғәлитә бу хил оюнчуқлар һазир бириниң кәйнидин бири хит болмақта. Бир еғиз сөз билән изаһлиғанда, буларни заманивий тилда «антистресс оюнчуқлар» дәп атаймиз. Мошу йәрдә мәндә мундақ бир қанчә соал пәйда болди. Техи оң-солини тонумиған балиларда нәдики стресс? Балилиқ – инсанниң әң бәхитлик дәври әмәсмеди?! «Стресс» вә «оюнчуқ» сөзлирини бағлаштурушимиз орунлуқму?..
Мавзуға мувапиқ көп издәнтим. Һәрхил әхбаратлар вә йеңилиқларни әстаидил оқуп чиқтим.Елимиздики базарларда оттузға йеқин әлдин кәлгән оюнчуқлар сетиливатиду десәк, көч бешида турғини, хошна – ХитайҖумһурийити екән. Бу йеқиға һәйран қалмидим. Сәвәви оюнчуқла әмәс, елимиздики товарларниң тәң йериминиң Хитайдин келидиғанлиғини һәммимиз яхши билимиз.
Рәсмий дерәкләргә асаслансақ, елимиздә сетилидиған һәрбир оюнчуқниң мәхсус сертификати болуши керәккән. Саламәтликни сақлаш министрлиги, Санитария-эпидемиологиялик назарәт комитетиниң баш эксперти Розалина Ермекпаеваниң хәвәрлишичә, Қазақстанға елип келинидиғанвә сетилидиған барлиқ оюнчуқлар бехәтәрлик тәләплиригә лайиқ болуши шәрт. Шуңлашқиму, ата-анилар қандақту бир оюнчуқни сетивелиштин илгири содигәрдин униң сертификатини тәләп қилишқа һоқуқлуқ. Мениңчә болса, қазақстанлиқ ата-аниларниң 99 пайизи оюнчуқниң сертификатини сорап кәтмәйду. Шәхсән, мошу кәмгичә мундақ һадисигә гува болуп бақмидим. Шундақла, өзәмму бирдә-бир қетим оюнчуқ үчүн тиҗарәтчидин сертификат тәләп қилған әмәсмән. Чүнки биз оюнчуқларға «оюн» нәзәридә қарап, әң бехәтәр нәрсә дәп ойлаймиз. Мүмкин илгири шундақ болғанду, амма һазир «оюндин от чиқиватқан» заманда яшаватимиз…
Балиси сориса асмандики айниму елип беришкә тәйяр ата-анилар, оюнчуқниң баһасиғила әмәс, сүпитигиму анчә етибар берип кәтмәйду. «Һәммиси ойнаватидиғу» яки «Балам бойнини қисип қалмисун» дегән нийәттә пәрзәндиниң һәрқандақ хаһишини «яқ» демәй, орунлайду. Техи йеқинда өзәм шундақ бир вақиәгә гува болдум. Мениң агаһландурғинимға қаримай, һәдәм көз алдимда оғли билән қизиға сквиш, слайм оюнчуқлирини елип бәрди. Сәвәви җийәнлиримгә бу оюнчуқларниң зиянлиғини икки тәрәпләп ейтип, зади чүшәндүрәлмидуқ. Бала дегән балидә. Улар сода-сетиқ мәркизиниң қақ оттурисида «Зиян әмәс, һәммиси ойнайдиғу» дәп чатақ қилип турувалди. Шуңа һәдәмниң уларға дегинини елип бериштин башқа илаҗиси болмиди. Қараптин қарап, бизму маркетингниң қурбаниға айландуқ.
«Slim» (слайм) сөзини инглиз тилидин тәрҗимә қилидиған болсақ, «шилим», «чаплашқақ» дегән мәнани билдүриду. Намидин чиқип турғинидәк, мундақ оюнчуқлар қанчә миҗип ойнисаңму қолға чаплашмайду. Қолға тутсаң оюмшақ, созуп ойнисаңму, дәрру өз қелпиға келип, әсли шәклини йоқатмайду. Балиларни бәк қизиқтуридиғиниму мошу. Униң әҗайип хусусийәтлиридин бурун, һәрхил нәрсиләргә охшитип ясалған рәңму-рәң, пақирақ көрүнүшиму көз тартиду. Униң үстигә, баһасиму қиммәт әмәс. Әйни сәвәплик, балиларла әмәс, чоңларму әмәк қилидиған мундақ оюнчуқлар һәммә әлдә «хит»қа айланса керәк…
Көрүнүшидә гәп йоқ. Тәркивичу? Натрий тетраборати, PVA йелими вә һәрхил бояқлардин ясалған әрзән оюнчуқларниң тәркивидики химиялик компонентлар көйүк, қусуш, қосақ ағрип, ич өтүш әһваллириға дучар қилиши мүмкинкән. Пайдисиғиму көз жумсақ болмас. Пәқәт сертификати бар, сүпәтлик оюнчуқларни сетивелипойниғанда, бу балиниң ушақ моторикисини тәрәққий әткүзүшкә ярдәмлишидикән. Бирақ слайм вә сквиш охшаш антистресс оюнчуқларға һәддидин ташқири берилип кетип, бир һәрикәтни қайтилаверишгөдәкләрниң психикиси үчүн зиян, дәйду мутәхәссисләр. Бу уларни ялғузлуққа вә депрессиягә дучар қилиши мүмкинкән. Йәни узақ вақит ойниса, антисресс оюнчуққларму адәмдә стресс пәйда қилиду.
Шу җүмлидин, мундақ оюнчуқларниң үч яштин ашқан балиларғила рухсәт қилинғанлиғини нурғунимиз билип кәтмәймиз. Кичик балиларниң қаримаққа мармиладқа охшайдиған силикон оюнчуқларни йәйдиған нәрсә билән чаташтуруп, ағзиға селивелиши яки жутуп қоюши қатарлиқ паҗиәлик вақиәләрму һаятта пат-пат йүз бериду.
Илавә:
Биз бала болған заманда һазирқи «хит» оюнчуқларниң бириму болмиған. Болмиғиниғиму шүкри… Қизлар қочақ, қача-қомуч ойнап, оғуллар машина, лего қураштуруп чоң болдуқ. Һәтта шуниң өзи һәммә балида болғини йоқ. Шуңа биз бир-биримиз билән ойнидуқ. Жүгрәп, жиқилип, пут-қолумизни зәхимлигинимиз үчүн ата-анимиздин таяқ йәттуқ техи. Биз бала болғанда «стресс» дегән чүшәнчә болмидиму, йә биз «стрессқа төзүмлүк» болдуқму, ишқилип, антистресс оюнчуқларсизму, он икки мүчимиз сақ, әқил-һошимиз җайида әр йәттуқ.
Һазир немә көп? Оюнчуқ көп. Тохсән еғиз сөзниң тоқ етәригә тохтилар болсам, бүгүнки вәзийәттә шуниң ичидин зиянсиз вә әң яхшисини ойлинипжүрүп сетивалмисақ болмас.
Сабирәм ӘНВӘРОВА
