ХХІ әсирдә амалини тапсаң йоқтин бар ясашқа болиду. Адәмниң әқлигә кирип чиқмайдиған технологияләр ясиливатқан мону заманда тәрәққий әткән дөләтләр қалдуқниму қайта ишләп, пайдисиға яратмақта. Бу қалдуқ мәсилисини чиқимсиз һәл қилишниң әң үнүмлүк йоли. Бирақ биз техи бу дәриҗигә йетип кәлмидуқ. Елимиздә рәсмий полигонлар йәткүлүксиз, қанунсиз әхләт ташлаш орунлири көп, қайта ишләш орунлириболса, йоқниң орнида… Қисқиси, бу экологиялик әһвалғиму зор сәлбий тәсирини тәккүзиватқан муһим мәсилә.
Өткән жилниң бешидики әхбаратларға асаслансақ, Қазақстанда 2973 мәиший қаттиқ қалдуқ полигани тиркәлгән. Бирақ униң пәқәт 608и ихтисадий вә санитарлиқ нормиларға уйғун келидикән. Башқичә ейтқанда, бу полигонларниң пәқәт 20 пайизила тәләпкә лайиқ дегән сөз. Умумән, әлдә 133 миңдин ошуқ әхләт контейнери бар дегән билән, һесаплап қариғанда, йәнә 60 миңдәк контейнер қоюлуши һаҗәт. Экология вә тәбиий ресурслар министрлигиниң мәлуматичә, елимиздә жилда 4,5 миллион тонна коммуналлиқ қалдуқ түзилип, униң пәқәт 26 пайизила қайта ишләшкә әвәтилидикән. Шу җүмлидин, өткән жили 32 пайиз қалдуқ қайта ишләнсә, 2027-жилға қәдәр бу көрсәткүчни 36 пайизға йәткүзүш реҗиләнмәктә. Бүгүнки таңда Қазақстанда қалдуқни қайта ишләш билән шуғуллинидиған йүздин ошуқ кархана бар. Униң ичидә әлликтин ошуғи –пластикини, қириғи –қәғәзни, йәттиси –әйнәкни, жигирмигә йеқини –резинкилиқ мәһсулатларни қобул қилиду. Амма бу карханиларниң қувити вә қайта ишләш мүмкинчилиги әлдики қалдуқ мәсилини толуқ һәл қилиш үчүн йәткүлүксиз.
Мошундақ әһвалда бу йөнилиштики азғинә илгириләшниң өзи биз үчүн чоң утуқ һесаплиниду. Мәсилән, буниңдин төрт-бәш ай илгири Чонҗа йезисида макулатура (қәғәз қалдуқлирини ейтимиз) қобул қилиш орни ишқа қошулди. Тәвәмиздә буниңғичә мундақ хизмәт түриниң болмиғанлиғини нәзәрдә тутсақ, бу пәқәт йеза турғунлири үчүнла әмәс, наһийә аһалиси үчүнму чоң бир йеңилиқ болди. Йәнә келип, бу орун пәқәт макулатура билән чәкләнмәй, пластика, әйнәк қалдуқлириниму қобул қилишни қолға алди. Иш җәрияни билән тәпсилий тонушуш үчүн наһийәдә болмиған йеңилиқни яритип, чоң бир башланмини қолға алған тиҗарәтчи Абдусалам Шавдуновни сөһбәткә җәлип қилдуқ.
Чонҗилиқ Абдусалам Абдушүкүроғлиниң тиҗарәт билән шуғуллинип келиватқанлиғиға 16 жил бопту.2010-жили у шәхсий тиҗарәт йолини таллап, «Равиль» дәп атилидиған озуқ-түлүк дукинини ишқа қошқанкән.
–Дукини барлар мени яхши чүшәнсә керәк. Озуқ-түлүк билән кәлгән каробкиларни нәгә апираримизни билмәй, көп әһвалда көйдүрүшкә мәҗбур болимиз. Илгири өрүк сатидиғанлар сорап келәтти. Шуларға жиғип қояттуқ. Һазир өрүкни пластик ящикләргә қачилайдиған болди. Бир тәрәптинйезимизға газ киргәндин бери, от қалаш аваригәрчилигидинму қутулдуқ.., –дәп башлиди сөһбәтдишим гепини.
–Өзиңиз яхши билисиз, һазир Чонҗида немә тола дукан тола. Жилдин-жилға кичик дуканлардин тартип чоң супермаркетларғичә көпийиватиду. Демәк, қалдуқ мәсилисиниңму мурәккәплишиватқанлиғи ениқтин ениқ. Пәқәт каробкила әмәс, дуканда сетилидиған һәммә нәрсидин қалдуқ чиқидиғу. Кочилардин һәрхил ичимликләрниңқутилири, йемәкликләрниң қаплири қатарлиқ һаказиларни байқимаслиқ мүмкин әмәс. Мошу мәсилә маңа «Чонҗиға макулатура қобул қилидиған орун керәккән» дегән яхши бир ой салди. Тәвәкәл қилип өткән жилниң томуз ейида ойға алған ишимни қолға алдим, –деди андин бу қарарға қандақ кәлгәнлигиничүшәндүрүп.
Көз алдимиздики көрүнүшкә көңлүм толуп, худди печинидәк рәтләнгән каробкиларға қизиқип қаридим. Буниңдин ишиниң яман әмәс меңиватқанлиғини байқавелишқа болиду. Шундиму, егисиниң еғизидин ениқ-қениғини билишкә тириштуқ.
–Һәр айда 35-40 тоннадәк макулатура қобул қилип, Алмутиға апирип, қайта ишләйдиған карханиларға өткүзиватимән. ПәқәтЧонҗила әмәс, наһийәниң йеза-йезилиридин, һәтта, Челәк тәвәсидинму кәлгүчиләр бар. «Челәктинму ачсаң болатти…» дәп тәклип билдүргүчиләрму тола. Өзәмниңму алға қойған мәхсәтлирим нурғун. Барлиғи вақитниң әнчисидә, әлвәттә. Буйриса, мүмкинчилигимгә қарап йеңи, заманивий қурал-үскиниләрни сетивелип, кәспимни техиму җанландурғум бар, –дәйду тәҗрибиликтиҗарәтчи.
Ениғирақ ейтсақ, қәһриманимизниң келәчәктә қалдуқни қайта ишләйдиған завод селиш ойи бар. Һазирчә у төрт адәмни турақлиқ иш билән тәминлиди. Кәспини кәңәйтсә, ишчилириниң саниму көпийидиғанлиғи җәзмән. Бу қайси тәрәптин елип қарисақму, пайдиси зор лайиһә болмақ.
Жуқурида тәкитлигинимиздәк, ушбу орунда қәғәздин башқа, пластик, әйнәк қалдуқлириму қобул қилиниду. Ениғи, макулатурини –25 (униң ичидә китап-дәптәрни– 40 тәңгидин), целлофанни – 70, пластикилиқ қутини – 50, әйнәк қутини – 20, алюминовый қутиларни болса 300 тәңгидинөткүзүшкә болиду.Ейтиш керәкки, бу бир келисигә һесапланған баһа.
Газирниң денидин шакили нурғун чиққинидәк, йегән-ичкинимизгә қариғанда, әхләткә ташлайдиғинимиз көп. Мундақ әһвалда бәзи қалдуқларни ташлиғандин көрә, бәш-он тәңгигә өткүзүп, пулини чай-тузға яратқинимиз әвзәлирәк әмәсму?! Өзимизгиму, тәбиәткиму пайда. Һечким зиян тартмайду. Әмәлиятта бу Америка, Япония, Хитай қатарлиқ тәрәққий әткән дөләтләрдә аллиқачан йолға қоюлған система. Қалдуқниң қайта ишләш, чиқимни киримға айланландурушниң әң утумлуқ йолидур.
Илавә:
2050-жилға қәдәр дуниядики әхләт көләми 3,4 миллиард тоннаға йетиши мүмкин дегән тәхмин бар. Әпсус, бу һесапта Қазақстанниңму үлүши жуқури. Чүнки биздә қалдуқни қайта ишләш мәсилиси техи «хам». Уни мүмкин қәдәр тез һәл қилиш үчүн Абдусалам Абдушүкүроғлидәк мәзкүр мәсилигә бепәрва қаримиған тиҗарәтчиләрни қоллап-қувәтләп, кичик карханиларни чоң заводларға айландурушқа күч чиқиришимиз керәк. Биздә тойхана, дуканлар йетәрлик… Әнди униңдин чиқидиған қалдуқ мәсилисигә баш қатуридиған вақит кәлди.
Хуласиләп кәлгәндә,елимиздә бир қанчә жилдин буян йолға қоюлуп келиватқан «Таза Қазақстан»экологиялик акциясиниңму асасий мәхсити шу. Бу тоғрилиқ Дөләт рәһбири: «Таза Қазақстан»– миллий идеологиямизниң аҗримас қисми. Таза Қазақстан – чирайлиқ шиарму, мәвсүмму әмәс, бу – күндиликтики шиҗаәтлик әмгәкниң нәтиҗиси. Тазилиқ тәртипни күчәйтиду, тәртип өз новитидә җавапкәрликни ашуриду. Мошу муһим концепцияни әвлатниң сәвийәсигә сиңдүрүш муһим. Биз шу вақиттила һәқиқий мәнада тәрәққий әткән вә алға қәдәм басидиған илғар әл болалаймиз» дегән еди. Шу җүмлидин қоршиған муһиттики қалдуқни қайта ишләш арқилиқ биз таза һәм тәрәққий әткән әлниң тавапәтлик турғуниға айлинимиз.
Сабирәм ӘНВӘРОВА
