Сыбайлас жемқорлық – бүгінгі қоғамның ең өзекті мәселелерінің бірі. Бұл – тек заң бұзушылық емес, мемлекет пен халық арасындағы сенімге түскен сызат. Жемқорлық жайлаған жерде әділет әлсіреп, даму тежеледі. Сондықтан бұл тақырыпты көтеру – уақыт талабы ғана емес, қоғамдық жауапкершіліктің көрінісі.
Ел Президенті Қасым-Жомарт Тоқаев өз Жолдауларында және түрлі жиындарда сыбайлас жемқорлықпен күресті мемлекеттік саясаттың басым бағыты ретінде атап келеді. «Жемқорлық – мемлекеттің дамуына үлкен кедергі келтіретін індет. Онымен күрес – баршаға ортақ міндет» деген пікірі осы бағыттағы ұстанымның айқын дәлелі.
Қазақстанда сыбайлас жемқорлықпен күрес жүйелі түрде жүргізіліп келеді. Соған қарамастан, ресми деректер бұл дерттің әлі де қоғамда кең таралғанын көрсетеді. Жыл сайын жүздеген қылмыстық іс тіркеліп, ондаған лауазымды тұлға жауапкершілікке тартылады. Бұл – жүргізіліп жатқан жұмыстарға қарамастан, мәселенің әлі де өзекті екенін аңғартады.
Халықаралық бағалаулар да көңіл көншітпейді. Сыбайлас жемқорлықты қабылдау индексінде еліміз орта деңгейден аса алмай отыр. Бұл – мәселенің тек ішкі емес, сыртқы бағалауда да өзекті екенін көрсетеді. Президент бұл жөнінде: «Біз жемқорлықпен күресті күшейтіп, қоғамда заң үстемдігін толық қамтамасыз етуіміз керек» деп атап өткен болатын.
Жемқорлықтың зияны тек қаржылық шығынмен шектелмейді. Оның салдары әлдеқайда терең. Бір қарағанда «шешілген» мәселе – шын мәнінде, басқа біреудің мүмкіндігін шектейді. Заңсыз алынған әр теңге – салынбай қалған мектеп, жабдықталмай қалған аурухана, қолдау көрмеген әлеуметтік жоба. Ең қауіптісі – қоғамдағы әділетке деген сенімнің жоғалуы. Ал сенімсіз қоғамда тұрақты даму болмайды.
Көп жағдайда жемқорлық ірі көлемдегі қаржы жымқырумен байланыстырылып жатады. Алайда күнделікті өмірдегі «ұсақ» әрекеттер де жүйені ірітеді. Таныс арқылы мәселе шешу, кезексіз қызмет алу, «алғыс» ретінде ақша беру – мұның бәрі заңға қайшы болмаса да, әділетке қайшы. Президент Қасым-Жомарт Тоқаев бұл туралы: «Жемқорлыққа мүлдем төзбеушілік қағидаты қоғамның өмір салтына айналуы тиіс» деп нақты атап өтті. Демек, бұл тек құқықтық емес, ең алдымен моральдық мәселе.
Сарапшылар жемқорлықтың негізгі себептерін бірнеше факторлармен байланыстырады: ашықтықтың жеткіліксіздігі, бақылау тетіктерінің әлсіздігі, жауапкершіліктің толық қамтамасыз етілмеуі. Сонымен қатар, сот тәуелсіздігі мен ақпараттың ашықтығы сияқты мәселелер де өз әсерін тигізеді. Бұл – жемқорлықтың тек жеке әрекет емес, жүйелік құбылыс екенін көрсетеді.
Соңғы жылдары елімізде мемлекеттік қызметтерді цифрландыру, процестерді автоматтандыру бағытында бірқатар жұмыстар атқарылды. Бұл – жемқорлық тәуекелдерін азайтудың тиімді жолдарының бірі. Президент Қасым-Жомарт Тоқаев «Цифрландыру – ашықтық пен әділдікті қамтамасыз етудің басты құралы» екенін бірнеше рет атап өтті. Алайда кез келген жүйенің тиімділігі оны қолданатын адамның ұстанымына байланысты. Сондықтан технологиямен қатар, адами фактор да басты назарда болуы тиіс.
Жемқорлықпен күрес тек заңмен шектелмеуі керек. Ең бастысы – қоғамда оған деген төзбеушілік қалыптастыру. Әр азамат: пара беруден бас тарту, заңды талап ету, әділетсіздікке бейжай қарамау арқылы өз үлесін қоса алады. Өйткені жемқорлық екі тараптың қатысуымен жүзеге асады.
Сыбайлас жемқорлық – мемлекет дамуына кедергі келтіретін ғана емес, қоғамның моральдық негізін әлсірететін құбылыс. Онымен күрес – тек мемлекеттік органдардың міндеті емес, бұл – бүкіл қоғамның ортақ ісі. Ең бастысы – адалдықты таңдау. Өйткені әділетті қоғам заңмен емес, адамдардың ұстанымымен қалыптасады.
С. БАЗАРҚҰЛОВА
