(Болған вақиә изидин)
Адәттики иш күни. Һәммимиз алдираш. Кәсипдаш қизниң җараңлиқ авазидин бир мәһәл сүкүттә туруп қалдуқ. У кимду бири билән телефон арқилиқ параңлишивататти. Туюқсиз авази қаттиқ чиқишқа башлидидә, һәммимизниң диққитини бөлди. Шуниңғичә у маңа әтигәндин бери ата-аниси билән алақигә чиқалмайватқанлиғини ейтқан. Әлпазиға бақсам, бир яманлиқниң болғанлиғи байқилип туриду. Телефонни қоюшиға һәммимиз һәр тәрәптин «Течлиқму? Һәммиси дурусму?» дәп уни соал астиға алдуқ.
Кәсипдишим өз-өзигә келивалғандин кейин, дадисиниң мәккарларниң тузиғиға чүшүп қалғанлиғини ейтти. Әһвал мундақ болған. Мәктәптә оқуйдиған сиңлиси китапқа буйрутма бериш үчүн дадисиниң телефонини пайдиланған екән. Китап өйигә йеқин җайлашқан каспи почтоматқа келиши керәк болған. Буйрутма берилип, арида бир-икки күн өткәндин кейин, қандақту бир бәлгүсиз номер хәвәрлишип, һелиқи қиздин товарниң көрситилгән орунға йәткүзүлгәнлигини, уни елиш үчүн тез арида телефонға кәлгән кодни ейтип беришини сорапту. Бала дегән балидә. Униң үстигә бу китап буйрутма бәргән пәйткә тоғра кәлгәчкә, сиңлиси һеч иккиләнмәй телефонға кәлгән кодни ейтип берипту. Олҗини қармаққа илған мәккарлар шу мәһәл дадисиниң намидин чоң көләмдә несийә рәсимләп, көзлигән мәхситини әмәлгә ашурупту. Мана әнди улар йемигән мантиниң пулини төләшкә мәҗбур. Қараптин-қарап бу әһвал бир аилиниң хатирҗәмлигини бузди. Телефон арқилиқ ушбу хәвәрни аңлиған кәсипдаш қизниң кәйпияти чүшүп, биразғичә ишқа қоли бармиди.
Әмәлиятта һаятта мундақ вақиәләр пат-пат йүз беридиған болди. Өзәмму бир нәччә қетим мәккарларға алдинип қалғили тасла қалған. Һазирниң өзидә телефонимға «Сизниң буйрутмиңиз почтида, уни елиш үчүн төвәндики ссылкини ечиң» дегәнгә охшаш әхмиқанә учурлар нурғун келиду. У аздәк, мәйрәм күнлири бәлгүсиз номерлар хәвәрлишип, «Сизгә «посылка» бар. Йәткүзүп беришимиз үчүн маканҗайиңизни вә телефондики кодни ейтсиңиз» дәп вақтимни алиду. Әлвәттә, мән уларниң мәккарлар екәнлигини бирдин чүшәнгәчкә, сөзини ахириғичә тиңшимай, телефонни қоюветимән. Һәтта көп әһвалда бәлгүсиз номердин кәлгән қоңғурақларға җавап бәрмәсликкә тиришимән. Барлиғи шәхсий дерәклиримниң бехәтәрлиги үчүн. Лекин интернет оғрилириниң һейлиси түгәр әмәс. Улар йеңи-йеңи амалларни ойлап тепип хәлиқниң хатирҗәмлигини бузмақта.
Бүгүнкү күндә интернет турмушимизниң айрилмас бир қисмиға айланди. Бу бизниң һаятимизни асанлаштурди, шуниң билән биллә йеңи хил ховуп-хәтәрләрни, йәрни «интернет мәккарлирини» мәйданға кәлтүрди. Интернет мәккарлири дегинимиз – онлайн мәйданда башқиларни алдап, пул яки шәхсий учурларни қолға кәлтүрүшни мәхсәт қилған адәмләр топидур. Улар атақлиқ банклар яки ширкәтләрниң сайтиға охшап кетидиған сахта тор бәтлирини(яки веб-сайтлар) ясап, башқиларниң пуллирини оғрилайду яки намиға несийә рәсимләйду.
Йәнә бир кәң таралған усул — сахта учурлар вә қоңғурақ қилиш. Мәккарлар «Сиз мукапат утувалдиңиз» яки «Сизниң намиңиздин башқа бири несийә чиқармақчи» дегәнгә охшаш хәвәрләр арқилиқ адәмләрни қорқутуп яки қизиқтуруп, уларниң шәхсий дерәклирини сорайду. Бу усул «фишинг» дәп атилиду. Һәтта, иҗтимаий торларда сахта аккаунтлар арқилиқ ишләйдиғанларму бар. Улар өзини башқа бир адәмдәк көрситип, достлуқ орнитиду. Қарши тәрәпниң ишәнчисигә киргәндин кейин, пул сорайду яки шәхсий сүрәт вә учурлирини қолға чүшүриду.
Мәккарлардин сақлиниш үчүн бир қанчә муһим қаидиләргә әмәл қилишимиз керәк. Биринчидин, намәлум мәнбәләрдин кәлгән хәт яки ссылкиларни ечишқа болмайду. Иккинчидин, шәхсий дерәкләрни (пароль, банк картисиниң номери вә башқиму) һечкимгә ейтмаң. Үчинчидин, һәр қандақ гуманлиқ әһвалда рәсмий мәһкимиләргә алақә қилип, әһвалниң ақ-қарисиға йәткән тоғра.
Хуласиләп ейтқанда, интернет мәккарлири бүгүнки күнниң әң чоң мәсилилириниң бири болуп қалди. Технология қанчилик риваҗланса, мәккарларниң усуллириму шунчилик көпийиватиду. Шуңа қолимиздики гаджетларни пайдилинарда һошияр болуп, өз бехәтәрлигимиз үчүн еһтият қилишимиз керәк.
Сабирәм ӘНВӘРОВА
